Diyanetforum - Makaleler

2. Kelam epistemolojisi ve Hz Musa-Hızır kıssası ışığında zahir batın ilişkisinin değerlendirilmesi Cafer Genç

4. Hastanelerde insangücü planlaması ve Ankara Numune Hastanesi Hızır Acil Servisi'ndeki uygulamalar Azize Sönmez

"İbnu Abbas (radıyallahu anhüma)'a dedim ki: "Nevf el-Bekkâli, İsrailoğullarının peygamberi olan Hz. Musa (aleyhisselam), Hızır'ın arkadaşı olan Musa olmadığını zannediyor."

Bana şu cevabı verdi: "Allah'ın düşmanı yalan söylüyor. Ben Übeyy İbnu Ka'b (radıyallahu anh)'ı dinledim. Demişti ki: "Ben Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm)'tan işittim, şunu anlattı:

"Musa (aleyhisselam) Beni İsrail'e hutbe irad etmek üzere ayağa kalktı. Kendisine, "insanların en bilgini kimdir?" diye soruldu: I: "Benim" diye cevap verdi. Cenab-ı Hak, "Allahu a'lem (yani en iyi bilen Allah'tır)" demediği için Musa'yı azarladı. Ve: "İki denizin birleştiği yerde bulunan bir kulum senden daha alimdir" diye ona vahyetti.

-"Bir zenbile bir balık koy, onu sırtına al. Balığı nerede yitirirsen o zat oradadır" dendi.

Dendiği gibi yaparak yola çıktı. Kendisiyle beraber, hizmetçisi olan Yuşa İbnu Nûn da yola çıktı. Beraberce yürüyerek bir kayanın yanına geldiler. Hz. Musa ve hizmetçisi dinlenmek üzere orada yattılar. Balık kımıldayarak zenbilden çıkıp denize kaydı. Allah ondan suyun akıntısını tuttu. Öyle ki su kemer gibi oldu. Balık için bir kanal meydana gelmişti. Hz. Musa (aleyhisselam) ve hizmetçisi (balık için olduğunu bilmeksizin) bu manzaraya şaşırdılar. Günlerinin geri kalan kısmı ile o gece boyu da yürüdüler. Musa'nın arkadaşı ona, balığın gitmesini haber vermeyi unutmuştu. Sabah olunca Hz. Musa (aleyhisselam) hizmetcisine: "Hele sabah kahvaltımızı getir. Biz bu yolculukta yorulduk" dedi. Ama emrolunduğu yere gelinceye kadar yorulmamıştı.

-"Hani bir kayanın yanına gelmiş yatmıştık ya! Ben balığı orada unuttum. Onu hatırlatmayı, bana mutlaka şeytan unutturdu. Balık denize şaşılacak şekilde sıvışıp gitmişti" dedi.

Musa (aleyhisselam): "Bizim aradığımız orasıydı" dedi ve hemen izlerinin üzerine geri döndüler.

İzlerini takiben yürüyerek kayaya kadar geldiler. Musa (aleyhisselam) orada örtüsüne bürünmüş bir adam gördü ve ona selam verdi. Hızır aleyhisselam ona:

-"Sen, Allah'ın sana öğrettiği bir ilmi bilmektesin ki ben onu bilmem. Ben de Allah'ın bana öğrettiği bir ilmi bilmekteyim ki, onu da sen bilemezsin."

-"Allah'ın sana öğrettiği hakkı bana öğretmen şartıyla sana uymamı kabul eder misin?"

-"Sen benimle beraber olmak sabrını gösteremezsin. Mahiyet ve hikmetini bilmediğin şeye nasıl sabredeceksin ki?"

-"İnşallah sen beni çok sabırlı bulacaksın. Hem ben senin hiç bir emrine karşı gelmeyeceğim."

-"Öyleyse gel. Ancak, madem bana tabi olacaksın, ben sana haber vermedikçe bana hiç bir şey sormayacaksın!" dedi. Hz. Musa (aleyhisselam):

Hz. Musa ve Hz. Hızır (aleyhisselam) beraberce gittiler. Deniz kıyısında yürüyorlardı. Bir gemiye rastladılar. Kendilerin gemiye almalarını söylediler. Gemi sahipleri Hızır (aleyhisselam)'ı tanıdılar. Ve ücret istemeksizin onları gemiye aldılar.

Hızır (aleyhisselam), gidip, geminin tahtalarından birini deldi. Hz. Musa (aleyhisselam) ona:

-"Bak, bunlar bizi bedava gemilerine aldılar, sen gidip gemilerini deldin, adamları boğacaksın. Hiç de yakışık almayan bir iş yaptın!" dedi.

-"Unuttuğum şey sebebiyle beni sigaya çekme. Bu iş sebebiyle bana zorluk çıkarma!" ricasında bulundu.

Sonra bunlar gemiden indiler. Sahil boyu yürürken, çocuklarla oynayan bir yavrucak gördüler. Hızır (aleyhisselam) yavrucağı yakaladığı gibi eliyle başını kopararak çocuğu öldürdü. Musa (aleyhisselam):

-"Masum bir çocuğu kısas hakkın olmaksızın niye öldürdün. Bu çok yadırganacak bir iş!" dedi.

-"Ben sana demedim mi, sen benim beraberliğime sabredemezsin!" diye Hızır (aleyhisselam), Musa'ya çıkıştı. Hz. Musa:

-"Ama bu birinciden de şiddetli idi" dedi ve ilave etti: "Bundan sonra sana bir şey sorarsam, beni arkadaş etme, nazarımda bu hususta haklı sayılacaksın" dedi.

Yola devam ettiler. Bir köye geldiler. Halktan yiyecek bir şeyler istediler. Ama kimse onları ağırlamadı. Köyde yıkılmak üzere olan bir duvara rastladılar. Hızır (aleyhisselam) eliyle şöyle göstererek: "Eğilmiş" diyordu. Onu doğrulttu. Hz. Musa (aleyhisselam) ona:

-"Bir cemaat ki, kendilerine geliyoruz, bize ilgi gösterip, ağırlamıyorlar, yiyecek vermiyorlar. Sen onlara bedava iş yapıyorsun, dilesen ücret alabilirdin!" dedi.

-"Artık birbirimizden ayrılma zamanı geldi. Şimdi sana sabredemediğin şeylerin te'vilini haber vereceğim" dedi.

-"Allah Musa'ya rahmet buyursun. Keşke, Hz. Hızır'la beraberliğe sabretseydi de maceralarını bize nakletseydi, bunu ne kadar isterdim!"

Ravi devam ediyor: Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm) buyurdular ki: "Birinci (soru)su Musa'nın bir unutması idi. Bir serçe gelerek geminin kenarına kondu. Sonra denizden gagasıyla su aldı. Hz. Hızır bunu göstererek Hz. Musa'ya, "Bak, dedi. Benim ve senin ilmin ve diğer mahlukatın ilmi, Allah'ın ilminden, şu kuşun denizden eksilttiği kadar eksiltir."

Buhari, Tefsir, Kehf 2, 3, 4, İlm 16, 19, 44, İcare 7, Şurût 12, Bed'u'l-Halk 11, Enbiya 27, Tevhid 31; Müslim, Fedail 170, (2380); Tirmizi, Tefsir, Kehf, (3148); Ebu Davud, Sünnet 17, (4705, 4706, 4707).

694 - Ebu'd-Derdâ (radıyallahu anh) anlatıyor: "Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm), "duvarın altında onların bir hazinesi vardı" (Kehf, 82) âyetini açıkladı ve: "O hazine altın ve gümüştendi" buyurdu.

4314 - Hz. Ebu Hureyre radıyallahu anh anlatıyor: "Resûlullah aleyhissalâtu vesselâm buyurdular ki:

"Hızır'ın Hızır diye isimlenmesi şuradan gelir. O, kupkuru beyazlamış ot destesinin üzerine oturmuştu. Deste, altında derhal yeşerdi."

7071- Rivayetlerin birinde şöyle geçer İbn Abbas ile el Hur b. Kays b. Hısn el-Fezari, Musa’nın sahibi hakkında tartıştılar. İbn Abbas onu çağırıp dedi ki ey Ebut Tufeyl, Biz arkadaşımla Musa’nın buluşmayı istediği arkadaşı hakkında tartıştık. Peygamber den onun hakkında bir şey duydun mu diye cevap verdi.

Onun şöyle buyurduğunu duydum. “Musa İsrailoğullarından bir topluluk içindeyken, bir adam gelip sordu. Senden daha bilgili birini tanıyor musun. Musa hayır deyince, Allah ona evet Hızır kulumuz vardır diye vahyetti. RUDANİ S. 332

7074- Onun rivayetlerinden: Balıktan biraz yenmişti. Üzerine hayat suyu damlayınca, balık hayat buldu. RUDANİ S. 332

7176 - Übey İbnu Ka'b radıyallahu anh'ın anlattığına göre: "Resülullah aleyhissalâtu vesselâm Mi'rac gecesinde çok hoş bir koku hissetti.

"Bu mâşıta (berber) kadının, iki oğlunun ve kocasının kabirlerinin kokusudur. Bunların hikâyesi şöyledir: Hızır aleyhisselâm, Benî İsrail'in ileri gelenlerinden biriydi. Onun yol güzergahında manastırda oturan bir rahib vardı. Hızır oradan geçtikçe rahib önüne çıkar, İslâmı öğretirdi. Hızır büluğa erince babası onu bir kadınla evlendirdi. Hızır İslâmı hanımına öğretti ve bunu kimseye haber vermemesi hususunda söz aldı. Kendisi kadınlara yaklaşmazdı. Bu sebeple bir müddet sonra kadını boşadı. Aradan zaman geçince babası, Hızır'ı bir başka kadınla evlendirdi. Hızır ona da İslam'ı öğretti ve kimseye söylememesi için söz aldı. Bu sırrı o iki kadından biri tuttu, diğeri ifşa etti. (Böylece onun İslâm'ı yaydığı ortaya çıktı.) Bunun üzerine Hızır oradan kaçtı. Deniz ortasında bir adaya geldi. Odun kesmek için iki kişi oraya geldi ve onu gördüler. Bunlardan biri Hızır'ı gördüğünü gizledi, diğeri ifşa etti ve: "Ben Hızır'ı gördüm!" dedi. Ona: "Seninle beraber onu başka kim gördü?" denildi. O: "Falan kimse!" dedi. Ona soruldu ise de gördüğünü söylemedi. Onların dininde yalan söyleyen öldürülürdü. Zamanla bu sır tutan adam öbür sır tutan kadınla evlendi. Bu kadın, Firavun'un kızının başını tararken tarak elinden düştü. Kadıncağız: "Firavun helak olsun!" dedi. Kız bunu babasına haber verdi. Kadının kocasından başka iki de oğlu vardı. Firavun, onları da çağırttı. Bunları dinlerinden çevirmek için Firavun ısrar etti. Onlar direndiler. O zaman Firavun: "Öyleyse sizi öldüreceğim!"dedi. Karı-koca: "Bu, tarafınızdan bize bir ihsan olur!" diye merdane cevap verdiler ve: "Madem öldüreceksin hiç olsun bizi bir kabre koy!" dediler. O da öyle yaptı. Resülullah aleyhissatâtu vesselâm, Mirac'ta iken güzel bir koku duydu, Cibril aleyhisselâm'a bunu sordu. O da bu hâdiseyi anlattı."

Halk arasında ölümsüzlük şerbeti içerek ölümsüzlüğe kavuşmuş olduğu umulmadık anlarda ortaya çıkarak insanlara yardım eden, bolluk ve bereket getiren olduğuna inanılan mitolojik şahsiyet.

Hızır düşüncesi, bazılarınca Kuran’da Musa ile bir yolculuk yapan ve Allah’tan verilen bir ilim ve rahmet sahibi olduğu belirtilen kişi ile ilişkili olarak görülür. Ancak Kuranda ismi zikredilmeyen bu kişinin Hızır niteliğiyle herhangi bir ilişkisinin olmadığı, yalnızca Allah’tan vahiy alan bir peygamber olduğu acıktır. Öte yandan Allah, Kuran’da açıkça hiç kimseye ölümsüzlük vermediğini, herkesin ölümlü olduğunu açık seçik şekilde ifade etmektedir bkz., ( Enbiya: 34-35).[1]

Fakat meseleyi daha çok irfani boyutu ile ele alan mutasavvıflar ister istemez Hızırın mitolojik boyutuna değinmek ve onun olağan üstülüklerini izhar etmek ihtiyacı hissetmişlerdir. Bu bağlamda mutasavvıf Davud-u Kayseri Hızır hakkında şu tespitlerde bulunur.

Hızırın durumu: Kayseriye göre Hızır hayat suyundan içmiş ve ledünni ilmi kazanmış hakiki bir şahsiyettir. O kutsal bir ruhtur.

O, şeriat sahibi olmayan bir nebidir. Dolayısıyla Hızır, Musanın şeriatına tabi olan diğer İsrailoğulları peygamberleri gibidir.

Cismani bedeniyle ölmüştür, fakat uhrevi bedenle yaşamaya devam etmektedir. Hızır, büyük ve küçütk pisliğe ihtiyaç duyan maddi, dünyevi bir bedenle artık mevcut değildir. Hızır, bir anda sayısız şekillerde ve çeşitli suretlerde hissi misali melekut ruhani ceberut alemlerinni hepsinde görünebileceği kudretle sıfatlandı.[2]

Hz. Mîisâ döneminde yaşayan, kendisine ilâhî bilgi ve hikmet öğretilen kişidir.

Arapça kaynaklarda hadır (hadr. hıdr) şeklinde yer alan ve Arapça menşeli olduğu kabul edilen kelime Türkçe'de Hızır ve Hıdır biçiminde kullanılmaktadır.

Hadır "yeşil, yeşilliği çok olan yer" mânasındaki ahdar ile eş anlamlıdır. Bu mânadan hareketle nadir kelimesinin özel isimden ziyade lakap ve sıfat olarak kabul edildiği söylenebilir. Nitekim bazı kaynaklarda Hızır'a bu ismin, kuru yerde oturduğunda altından otlarınyeşerip dalgalanması (Buhârî, "Enbiyâ'"', 29), cennet pınarından içtiği için bastığı her yerin yeşile bürün-mesi (Makdisî. III, 78] sebebiyle verildiği kaydedilmektedir.

Hızır isminin menşei hakkında, yukarıdaki iddialara ilâve olarak Ahd-i Atîk'teyer alan "adı Filiz olan adam" (Zekarya, 6/12) inancının etkili olduğu da ileri sürülmüştür (İA, V/l, s. 461).

Hızır'ın asıl adının İlya'nın Arapçalaşmış şekli olan Belyâ olabileceğini ileri sürmüşlerdir. Ancak başta Kur'ân-ı Kerîm olmak üzere hadis, tefsir ve tarih kitaplarında yer alan Hızır ve İlyâs tasvirlerine göre İlya ile İlyâs aynı. Hızır ile İlyâs farklı kişilerdir; ayrıca bunların birlikte hareket ettiklerine dair herhangi bir bilgi bulunmamaktadır. Buna göre halk kültüründeki Hızır-İlyâs beraberliğini ifade eden Hıdrellez telakkisinin sağlam bir temele dayanmadığı ortaya çıkar.

Hızır konusu başta Buhârî ve Müslim olmak üzere Tirmizî. İbn Mâce ve Ahmed b. Hanbel'in hadis kitaplarının çeşitli bölümlerinde geçmekte, bunlarda Kehf süresindeki bilgiler tekrar edildiği gibi başka bilgiler de verilmektedir.

Sûrede yer alan kıssanın tefsiri mahiyetindeki rivayetlerin birinde kaydedildiğine göre Saîd b. Cübeyr İbn Abbas'a, Nevf el-Bikâlî'nin Hızır kıssasında sözü edilen Musa'nın İs-râiloğulları'na gönderilen Mûsâ b. İmrân olmayıp başka bir Mûsâ olduğunu iddia ettiğini söylemiş, İbn Abbasda, "Allah'ın düşmanı yalan söylüyor" diyerek Übey b. Kâ'b yoluyla Hz. Peygamber'den gelen Mûsâ merkezli uzunca rivayeti nakletmiş-tir (Müsned, V, 1 17-1 19; Buhârî, "ilim", 44; "Enbiyâ3", 27; "Tefsir", 18/3; Müslim, "Fezâ'il", 170-173; Tirmizî, "Tefsir", 19/1).

Aynı konuyla İlgili ikinci rivayette kaydedildiğine göre İbn Abbas'ın bir sorusu üzerine Übey b. Kâ'b, buradaki Musa'nın İsrâiloğullan'na gönderilen Mûsâ olduğunu ifade eden hadisi nakletmiştir (Müsned, V, 116-1 17. 122; Buhârî, "cİlim", 16, 19; "Enbiyâ5". 27; "Tevhîd", 31, Müslim. "Fezâ'İl", 174).

Her iki rivayette de belirtildiği üzere Hz. Mûsâ, İsrâiloğullan'na hitap ederken kendisine insanların en bilgilisinin kim olduğunun sorulması üzerine "benim" diye cevap verip mutlak İlmin nezd-i ilâhîde olduğunu hatırlatmadığı için Allah tarafından kınanmış ve kendisinden daha bilgili Hadır adında birinin bulunduğu söylenmiştir.

Güvenilir hadis kaynaklarında yer alan Hızır'la ilgili haberlerin, ana hatlarıyla Kur'ân-ı Kerîm'deki çerçeveyi korumakla birlikte yer yer orada bulunmayan veya müphem olan bazı ayrıntılar içerdiği de görülmektedir.

Ayrıca yine hadislerde Kur'an'da adı geçen Musa'nın, yahudile-rin iddia ettiği gibi Mûsâ b. Mîşâ değil Mûsâ b. İmrân, yanındaki gencin Yûşa' b. Nün. ilâhî ilim ve rahmete mazhar kılınan sâlih kişinin de Hızır olduğu açıklanmakta ve Hızır İsrâiloğullan"nın eşrafından biri olarak tanıtılmaktadır. Bu haberler içinde. Kur'an'daki bilgilere aykırı bir husus mevcut olmadığı gibi Hızır'ı tarihte yaşamış sâlih bir kişi konumundan çıkarıp onun varlığını günümüze kadar devam ettiren olağan üstü bir şahsiyet olduğuna dair bilgiler de bulunmamaktadır

Başta Buhârî. İbrahim el-Harbî. Ebû Hayyân el-Endelüsî. Ebü'l-Ferec İbnü'l-Cevzî. Muhammed Abdürraûf el-Münâ-vî. Takıyyüddin İbn Teymİyye ve Süyûtî olmak üzere birçok hadis ve tefsir âlimi Hızır'ın hayatta olmadığını söylemiş; onun yaşadığına dair nakledilen haberler İb-nü'l-Cevzî, Ali el-Kârî, Muhammed Derviş el-Hût gibi hadis tenkitçileri tarafından reddedilmiştir

İbn Kayyim el-Cevziyye de Hızır'ın hayatına dair nakledilmiş rivayetlerin hepsinin uydurma olduğunu ifade etmiştir {el-Menârü't-müntf, s. 67)

Hızır'ın hayatta olmadığını ileri sürenler onun öldüğüne dair Kur'an'a, sünnete ve akla dayanan çeşitli deliller zikretmişlerdir. Kur'an'ın. Muhammed'den önce birçok peygamberin gelip geçtiğini ve hiçbirine ebedî hayat verilmediğini (Âl-i imrân 3/144; el-Enbiyâ 21/34), her nefsin ölümü tadacağını (Âl-i İmrân 3/185; el-Enbiyâ 21/35; el-Ankebût 29/57) bildiren âyetleri ve Hz. Peygamber'in vefatına yakın günlerde söylediği. "Yüz sene sonra bugün yeryüzünde yaşayanlardan hiç kimse kalmaz" (Buhârî, "cİlim", 41; Müslim, "Fezâ'ilü'ş-şahâbe", 219) sözünü delil getirmektedirler. İbn Kayyim ayrıca, bu konuda muhakkik ulemânın icmâının bulunduğunu söyleyerek onun yaşadığına ilişkin haberlerin doğru olmadığını değişik aklî delillerle ispat etmeye çalışmaktadır [el-Menârü'!-münîf, s. 73-76). Son devir âlimlerinden Şehâbeddin Mahmûd el-Âlûsîve Kâmil Miras gibi müellifler de Hızır'ın her insan gibi öldüğü kanaatinde-dirler

İslâm âlimleri Hızır'ın peygamber, velî veya melek olduğu konusunda değişik görüşler ileri sürmüşlerdir.

Onun nebî olduğunu söyleyenler Allah tarafından kendisine rahmet ve İlim verilmiş olmasını (cl-Kehf 18/65). kıssada anlatılan işleri kendiliğinden yapmadığı yönünde açıklama yapmasını (el-Kohf 18/82], vahiy ile yönlendirilmesini, sahip olduğu bilgiler dolayısıyla Musa'dan üstün bir konumda tanıtılmasını delil gösterirler.

Hızır'ın velî olduğunu kabul edenler ise ona verilen bilginin doğrudan Allah'tan gelen bir ilham olabileceğini söylerler.

İbn Teymİyye. Hızır kıssasını İleri sürerek velîlerin şeriatın dışına çıkabileceklerini söylemenin yanlış olduğunu kaydeder. Ona göre Hızır'ın Mû-sâ'nın şeriatının dışına çıkmadığı, yaptığı işlerin gerekçesini söylediğinde Mûsâ tarafından onaylanmasından anlaşılmaktadır.

TASAVVUF ve HALK İNANCI. Kur-'ân-ı Kerîm'de anlatılan Hızır kıssası başlangıcından beri en çok tasavvuf çevrelerini ilgilendirmiştir. Bunun sebebi, kıssanın âdeta tasavvufun iki ana ilkesi olan irşadı ve ilm-i ledünnü temsil etmiş olmasıdır.

Hızır'ın hayatta bulunduğunu söyleyen mutasavvıflar pek çok sûfî ve velînin, hatta sıradan kişilerin onu gördüklerine, kendisinden öğüt ve dua aldıklarına, bazı durumlarda Hızır'ın onlara yol gösterdiğine, yardımcı olduğuna, ism-i a'zamı öğrettiğine dair birçok menkıbe rivayet ederler. Bunların en meşhuru İbrahim b. Edhem'in sahrada Hızır'ı gördüğünü, onun uyarısıyla zühd yoluna girdiğini ve kendisinden ism-i a'zamı öğrendiğini anlatan menkıbedir (Sü-lemî. s. 31, 34).

Gazzâlî de Hızır'la ilgili menkıbeler nakletmiştirf/hyâ1, IV, 245,257, 345).

Hızır genellikle ak sakallı, nû-rânîyüzlü, uzun boylu, merhametli, cana yakın ve tatlı dilli bir kimse şeklinde tarif edilmiştir. Bazan da yoksul, üstü başı dağınık, elbisesi kirli: kendisi hasta, zayıf. âciz, hatta zaman zaman nefret edilecek kadar çirkin biri gibi görünür ve insanları dener; böyle perişan bir kişiliğe bürünerek sadaka ve yardım İsteyebilir. "Her geceyi Kadir, her gördüğünü Hızır bil" sözü bu inancın eseridir.

Bu gün halk Hızır'ı görmek için genellikle bir yerde toplanır, baharın yeşilliğinde ona rastlayacağına inanır. Onun için bu güne Hıdrellez, Hızır'ın görüldüğüne inanılan bu yerlere de "hıdırlık" adı verilir (bk. hıdrellez). Bütün İslâm âleminde olduğu gibi Anadolu'da da hıdırlık ve Hızır adını alan pek çok cami. tekke, ziyaret yeri, türbe, mezarlık, dağ. mesire yeri, akarsu ve köy vardır. Hızır'ın uğradığına inanılan bazı şehir. Kale ve cami kapılarına "Hızır kapısı" denilir (Ocak, İstâm-Türk İnançlarında Hızır, s. 125; M, V/l, s. 463-469; Dihhudâ, XII. 607).[3]

Kuran Sünnet ve muhakkik alimlerin görüşleri, Hızır’ın hayatta olmadığını gösteriyor.

Eğer Hızır bir beşerse ebedi olması imkansızdır. Çünkü kuran ve Sünnet beşerin ebedi kalmasını kabul etmiyor.

Şayet Hızır, bir peygamberse Hz. Musa’dan daha faziletli olamaz, yok eğer veli ise o zaman da Hz. Ebubekir’den daha faziletli olması beklenemez.

Ben bunları kendiliğimden yapmadım ifadesi onun Allah’tan vahiy aldığına ve nebi olduğuna delalettir.[4]

DR. MUSTAFA ÖZTÜRK, MAKALE: “BİLGE KUL MUSA KISSASI VE İSLAM KÜLTÜRÜNDE HIZIR MİTOSU”, O.M.Ü. İLAHİYAT FAKÜLTESİ DERGİSİ, 2003.

Kuran’ın zaman ve mekan unsurundan bağımsız ve son derece yalın bir anlatım düzeni içerisinde sunduğu bu kıssada bahsi geçen üç şahsiyetten yalnızca birinin açık ismi (Musa) zikredilmiş, diğer ikisinin, yani (Feta ve Bilgi Kul (abd)) ın isimleri tasrih edilmemiştir. Aynı şekilde kıssada geçen mecma-i bahreyn, kaya ve deniz gibi mekanlarıın coğrafi yerleri hakkında da en ufak bir ipucu verilmemiştir.

Hiç şüphesiz bunun en temel sebebi, daha önce de işaret ettiğimiz gibi, muhataba iletilmek istenen mesajın gereksiz ayrıntılarla perdelenmesini önlemek maksadıyla Kuran’da kronolojik ve tarihsel detay türünden malumata pek itibar edilmemiş olmasıdır.

Anlayabildiğimiz kadarıyla, Allah Teala bu kıssada, varlık alemindeki gerçekliklerin salt duyularla algılanan şekilde olmadığını, dahası, insanoğlunun algı ve bilgi düzeyinin, alemde olup bitenlerin, sadece gaybi alandaki gizli maksatlarla birebir örtüşmediğini ve nihayet bu gizli maksatların ancak mutlak gayba muttali olan aşkın varlık Allah tarafından bilinebileceğini anlatmak istemiştir.

Allah bu kıssada Bilge Kula izafe ettiği fiillerle birlikte, “Hoşunuza gitmediği halde savaş size farz kılındı. Sizin için daha hayırlı olduğu halde bir şeyi sevmemeniz mümkündür. Sizin için daha kötü olduğu halde bir şeyi sevmeniz de mümkündür. Allah bilir, siz bilmezsiniz.” (Bakara 216) Mealindeki ayette anlatılmak istenen gerçeği yani “nesneler dünyasında olup biten olayların iç yüzünü idrak hususunda rasyonel ve mantıksal veriler yeterli değildir.” Tümel gerçeğini tikel örneklerle somutlaştırmıştır.

Bu anlayış esas alındığında tarihsel yön çok önem arz etmeyecektir. Nitekim M. Hamidullah da bu tarz kıssalarda mühim olan olayların gerçekten cereyan etmiş tarihi vakalar olup olmadığı değil, insanlara verilmek istenen derstir demiştir.

Kıssaya bu açıdan bakınca, Kuran’daki her ifade birimini normatif bir hukuk kodu gibi algılayan telakkinin yol açtığı, Hızır, hangi şeriata göre amel ediyordu. Günahsız bir çocuğu öldürmesi caiz mi değil mi. Caiz ise bunun had cezası olur mu. Tarzındaki fıkhi ve kelami tartışmalar üzerinde kafa yormaya da gerek kalmayacaktır.

Çünkü bu kıssada Musa, zayıf ve aceleci tabiatlı insanoğlunun gaybi hakikatlerin ağırlığını taşıma kudretinden yoksun oluşunu, Bilge kul ise zanman ve mekan kaydından bağımsız aşkın kudretin gaybi hakikatlere ilişkin tümel külli bilgisini temsil etmektedir.

Sonuç itibariyle gaybi alanla ilgili bu hakikatlerin keşfi insan aklına vazife olmadığı gibi, burada iletilmek istenen mesajı somutlaştırma kabilinden anlatılan hadiseler de şeri hukuk kapsamında yorumlanacak bir hüküm ihtiva etmez.

Kıssada adı geçen Musa’nın, İsrail oğullarına gönderilen Musa. B. İmran olduğunda ittifak eden İslam alimlerine göre, buradaki temel sorun, Musa’nın şahsiyetiyle değil risaletiyle ilgilidir. Yani sorun, haz. Musa’nın Hızır olduğu kabul edilen bu zatla yaşadığı olaylar dizisinin peygamberlik görevinden önce mi yoksa sonra mı olduğu sorunudur.

İslami gelenekte Kuran’ın “Ve orada (iki denizin birleştiği yer) katımızdan bir rahmet bahşettiğimiz ve nezdimizde kendisine ilim öğrettiğimiz bir kulumuza (abd) rastladılar.” şeklinde müphem bıraktığı bu kulun insan olduğu hususunda genel kabul oluşmuştur.

Ancak kul (abd) kelimesinin Kuranda insanların yanı sıra cinler melekler ve hatta diğer varlıklar için kullanıldığ göz önüne alındığ takdirde, bu kabulun tartışmaya açık olduğunu söylemek mümkündür.

Bu bağlamda Müfessir Maverdi Bilge Kulun bir melek olduğu ve Hz. Musa’nın bu meleğin sahip olduğu batın ilminden faydalanması için Allah tarafından gönderildiği şeklinde bir görüş ileri sürmüştür. Ancak bu görüş, Hz. Peygamberin Cebraille defalarca bir araya geldiğini kabul eden İslam alimlerince her nedense iltifat görmemiş ve hatta bazı alimler tarafından son derece garip karşılanmıştır.

Hızır Nebi diyenler: es Salebi, Gazzali, İbnül Cevzi, İbnül Arabi, İbn Salah, Kurtubi, Nevevi, İbn Kesir, Ali el-Kari, (9 )

[1] Gündüz Şinasi, Din ve İnanç Sözlüğü, s. 171, Vadi Yay., Konya, 1998

[2] Bayrakdar, Mehmet, Kayserili Davud, ss. 61—63, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., Ankara, 1988

[3]T. D. V. İslam Ansiklopedisi, HIZIR maddesi, C. 17, ss. 406-412

[4]Karadavi, Yusuf, Çağdaş Meselelere Fetvalar, Terc.: Veysel Bulut, C. 1, s. 257-260, Tahir Yay., İstanbul, 1994

[5]Öztürk, Mustafa, “Bilgi Kul Musa Kıssası ve İslam Kültüründe Hızır Mitosu”, O.M.Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi, Samsun, 2003.